Stručnjaci upozoravaju da je u pitanju digitalni pritisak koji ozbiljno ugrožava slobodu medija i pravo javnosti na informisanje

foto: Pixabay

Nalozi redakcija Nova, Radar, Crta i Autonomija na društvenoj mreži Instagram su vraćeni u funkciju nakon što su bili suspendovani ili ugašeni. Vraćeni su i nalozi OsnaŽene, kao i fotografa Gavrila Andrića.

Kako je navedeno u objavi na portalu Danas, posebno zabrinjavajuć je bio slučaj Instagram profila Radara, koji je odmah dobio trajnu zabranu i bio u potpunosti obrisan sa mreže, bez mogućnosti za žalbu. Redakcija je potom direktno kontaktirala kompaniju Meta, nakon čega je provedena dodatna provjera a onda je vraćen.

Riječ je o, kako je prije dva dana saopšteno iz Asocijacije nezavisnih elektronskih medija (ANEM), novom talasu takozvanih „botovskih napada“ na Instagram naloge nezavisnih medija, koji se ogleda u naglom i neuobičajenom prilivu pratilaca i koji je rezultirao privremenim suspendovanjem naloga.

ANEM je napade prijavio Tužilaštvu za visokotehnološki kriminal. Veran Matić, predsjednik Upravnog odbora ANEM-a i član Stalne radne grupe za sigurnost novinara i operater na Sigurnoj liniji za novinare 0800 100 115, rekao je da su „botovske napade“ prijavili 13. januara, uz konstataciju da je očigledno riječ o koordinisanim digitalnim napadima na nezavisne medije, koji po svom karakteru podsjećaju na DoS ili DDoS napade i koji se mogu podvesti pod član 299 Krivičnog zakonika – Računarska sabotaža.

Matić je kazao da ovi „botovski napadi“ predstavljaju direktan udar na medijske slobode.

Ova asocijacija se oglasila i 15. januara te saopštila da je taj dan na mail adrese redakcija Danas, N1, Nova.rs, KTV iz Zrenjanina i još nekoliko stigla prijetnja da će im biti ugašeni nalozi na društvenim mrežama, ukoliko nastave da pišu negativno o predsjedniku Srbije. U saopštenju piše da su te prijetnje stigle sa adrese influenseri@proton.me i da je navedena sljedeća poruka: „Jos jednom napisite NEGATIVNU stvar o nasem predsedniku i zaboravite na drustvene mreze“.

Danas je objavljeno novo saopštenje ANEM-a u kome je navedeno da je juče na mail adrese više redakcija stigla poruka s adrese meta.saradnici@proton.me u kojoj se „preuzima odgovornost” za gašenje Instagram naloga određenih medija, organizacija i pojedinaca.

U poruci je istaknuto: „Rekli smo vam da ćemo vam ugasiti društvene mreže ako pišete loše o našem predsedniku i to smo i uradili. Šta ćeš, tako je to kad poznajete ljude koji rade u kompaniji Meta INC! Samo nastavite da vređate našeg predsednika Aleksandra Vučića i vaše društvene mreže će svaki put biti ugašene jer širite dezinformacije. Vredjanje našeg predsednika – gašenje profila. Aleksandar Vučić je car i jedva čekamo da se kandiduje za premijera, on treba večno da vlada!“

Matić navodi da je prijavio nove informacije Tužilaštvu za visokotehnološki kriminal. Kazao je da je potrebno je utvrditi da li je osoba koja je poslala najavu a potom i drugu poruku u kojoj govori da je ostvario prijetnju, zaista to i uradila ili je to organizovao neko drugi.

Kako je dodao, informisanje u Srbiji se kao i u cijelom svijetu u velikoj mjeri preselilo iz tradicionalnih medija na društvene mreže Instagram, YouTube, TikTok, X i Telegram. „Pored medija sa svojim esktenzijama na društvenim mrežama imamo i studentske naloge kojima se veruje. Tu su i mediji mladih i studenata kojima je prirodna sredina na društvenim mežama i sa kojima vlast pokušava da pronađe načine kako da ih blokira“, izjavio je Matić.

Oblik digitalne cenzure bez jasnog i formalnog traga i odgovornosti

Iz Nezavisnog društva novinara Vojvodine (NDNV) rečeno je da su napadi na Instagram naloge dio šireg koordinisanog digitalnog pritiska koji ozbiljno ugrožava slobodu medija i pravo javnosti na informisanje.

„NDNV smatra da sistematski napadi na medijske naloge na društvenim mrežama predstavljaju novu formu pritiska i cenzure. Ovi napadi se dešavaju u kontekstu sve učestalijih pritisaka na nezavisne medije, uključujući pretnje, kampanje diskreditacije i pravnu represiju“, rečeno je iz ovog društva.

Takođe, dodali su da su digitalni kanali komunikacije, a posebno društvene mreže, ključni za pravovremeno, neposredno i profesionalno izvještavanje, naročito u uslovima gdje tradicionalni kanali trpe pritiske i ograničenja.

„Bilo kakvo ograničavanje ili gašenje naloga nezavisnih medija predstavlja neprihvatljiv udar na pluralizam medija i prava građana da budu informisani“, rečeno je iz NDNV-a.

Da je u pitanju digitalna cenzura, mišljenja je i Rade Đurić iz Nezavisnog udruženja novinara Srbije (NUNS). On je u izjavi za Danas.rs rekao da je u pitanju veoma težak udar, s obzirom na resurse koji su upotrijebljeni.

„Za male ili nezavisne redakcije to je udar na vidljivost, udar na publiku, oblik digitalne cenzure bez jasnog i formalnog traga i odgovornosti. Jasno je da su ovi mediji i pojedinačni fotoreporteri i novinari izuzetno dominantni na društvenim mrezama, na kojima vlast ne može da kreira i oblikuje stvarnost kao što to čine na televizijama i drugim medijima u zemlji koje imaju pod kontrolom. Ovde nemaju monopol i kontrolu nad kreiranjem stvarnosti i ovo je jedino što bi mogli da urade. Ono sto je dobro je da nemaju ni kontrolu nad odlukama o vraćanju naloga“, izjavio je Đurić za Danas.

Đurić je dodao da je ovo veoma opasan oblik pritiska i napada jer je prije svega nevidljiv, nema odluke, tragova, tako ni nema odgovornosti. Kaže da su angažovane osobe i sistemi koji su nevidljivi i koji ovakve stvari mogu da ponove.

„Deluje u opsegu koji je na privatnom nivou jer se radi o mrežama koje su pod kontrolom privatne korporacije, ali proizvodi jasnu posledicu, a to je, makar privremeno ućutkivanje medija i novi oblik cenzure novinara i medija“, zaključio je Đurić.

Dramatičan porast slučajeva zloupotrebe tehnologija

Iz Fondacije Slavko Ćuruvija kažu da je gašenje naloga na Instagramu eskalacija napada na nezavisne novinare i medije, u kojima se koriste sva sredstva da se oni zastraše i ušutkaju. „Odavno se više ne radi o izolovanim incidentima, već o organizovanim, svakodnevnim, sistematskim kampanjama zastrašivanja čiji je cilj da se novinari slome, a javnost ostavi bez informacija“, navedeno je iz Fondacije.

„Najnovije pretnje i gašenje naloga medija direktna su posledica stalnih kampanja vlasti koje sve nezavisne i kritičke glasove u društvu obeležavaju kao neprijateljske i izdajničke. Cilj je ućutkivanje, stvaranje atmosfere u kojoj je neizdrživo biti novinar. Istovremeno, prorežimska glasila koriste se kao oružje za obračun sa neistomišljenicima i kreiranje lažne slike o društvu koju oblikuje javno mnjenje prema potrebama vlasti“, dodali su.

U godišnjem izvještaju monitoringa povreda digitalnih prava u Srbiji „Glasovi otpora digitalnom nasilju” Share Fondacije  zabilježeno je više od 250 incidenata u periodu od novembra 2024. do decembra 2025. U izvještaju je, kako je navedeno, dokumentovan dramatičan porast slučajeva zloupotrebe tehnologija u cilju nadzora, političkih pritisaka, tehničkih napada i manipulacije u digitalnom prostoru, naročito u kontekstu studentskih i građanskih protesta.

Kroz tri osnovne kategorije – cyber incidenti, privatnost i zaštita podataka, prevare, prijetnje i manipulacije – iz izvještaja se, kako je navedeno, mogu iščitati posljedice rizika sa kojima žive i rade novinari, aktivisti i studenti.

U navedenom periodu monitoringa zabilježeno je 214 cyber incidenata. U ovoj kategoriji se bilježi svaki uticaj na integritet ili dostupnost informacionog sistema, mreže ili uređaja s namjerom da se nad njima preuzme kontrola, da se ometa ili prekine njihov rad, ili da se podaci na njima izmijene, ukradu, izbrišu ili blokiraju. Najčešći akteri za ovu kategoriju su nepoznati, a oštećeni su medijski sektor (86/214).

Izvor: Fondacija Slavko Ćuruvija, Danas, ANEM, NDNV

___