Značaj 'Jevrejskog glasa' kao dijela kulturne baštine Bosne i Hercegovine je višestruk, jer je donosio teme iz života Jevreja – od onih historijskih, preko religijskih do kulturnih

foto: Digitalni arhiv Infobiro

O kontinuitetu organizovanog intelektualnog i kulturnog djelovanja jevrejske zajednice u prvoj polovini 20. vijeka svjedoči šest časopisa koji su u Sarajevu izlazili od 1900. do 1941. godine. Riječ je o publikacijama La Alborada (1900-1901), Židovska svijest (1918-1924), Jevrejska tribina (1921-1922), Narodna Židovska svijest (1924-1927), Jevrejski život (1924-1927) i Jevrejski glas (1928-1941). Iako posljednji pokrenut, posebno se istakao Jevrejski glas, koji je postao i najdugovječnije novine jevrejske zajednice, kojem je danas moguće pristupiti i putem Digitalnog arhiva Infobiro.

Vlasnik i izdavač časopisa bio je Žiga Bauer, a glavni urednik Braco Poljokan. U prvom broju od 13. januara 1928. godine uredništvo se obratilo čitaocima riječima: „On (Jevrejski glas, op. a.) je djelo sporazuma, postignutog između grupa oko Jevrejskog života i Narodne Židovske svijesti“. Ova dva časopisa su u periodu 1924-1927. svoj sadržaj objavljivali paralelno boreći se za svoja načela, stanovišta i publiku. Dogovorom da se ugase redakcije Jevrejskog života i Narodne židovske svijesti stvorili su se uslovi za nastanak novog časopisa pod nazivom Jevrejski glas.

Značaj Jevrejskog glasa kao dijela kulturne baštine Bosne i Hercegovine je višestruk. Na stranicama časopisa zabilježene su teme iz života Jevreja – od onih historijskih, preko religijskih do kulturnih. Sadržaj Glasa svjedoči o intenzivnom i višeslojnom prisustvu Jevreja u javnom, kulturnom i intelektualnom životu Sarajeva i Kraljevine Jugoslavije između 1928. i 1941. godine. Časopis je bio u značajnoj mjeri orijentisan na jevrejsku zajednicu prije svega u Bosni i Hercegovini, ali kroz dopisničku mrežu i na druge krajeve Kraljevine Jugoslavije (Split, Beograd, Novi Sad, Zagreb, Bitolj itd). Uredništvo časopisa, posebno, na prvim strancima Glasa, često je donosilo teme koje se odnose na jevrejska pitanja širom Evrope.

Međutim, ono što je značajno za kulturnu baštinu Bosne i Hercegovine, a u kontekstu Jevrejskog glasa, predstavljaju lokalne teme i ličnosti. U tim zapisima ostali su zabilježeni tragovi pojedinaca kao što su: Laura Papo Bohoreta, Isak Samokovlija, Daniel Ozmo, Leo Mirković-Fridmann i Josef Papo-Sasson, ali i brojnih drugih aktera koji su oblikovali kulturni pejzaž svog vremena. 

Online dostupnost sadržaja Jevrejskog glasa i njegova pretraživost kroz Digitalni arhiv Infobiro omogućava jednostavniji pristup sadržaju Glasa. Sistem pretraživanja u arhivu Infobiro omogućava korisniku da putem bilo koje riječi ima mogućnost pretrage kroz cijeli sadrzaj Glasa od 13. januara 1928. do 24. januara 1941. godine. Kolekciji nedostaju brojevi od 24. januara, pa sve do 15. aprila 1941. godine, kada je objavljen posljednji broj Jevrejskog glasa. Teško je utvrditi da li su nedostajući brojevi sačuvani u izvornom obliku u nekoj od arhiva ili biblioteka na područiju bivše Jugoslavije.  Zahvaljujući digitalizaciji, otvorenom pristupu i online dostupnosti, Jevrejski glas je u velikom procentu sačuvan za buduće generacije.

Inkluzivnost manjinske zajednice kroz sadržaje u Digitalnom arhivu Infobiro

Online dostupnost i pretraživost Jevrejskog glasa osigurava i inkluzivnost jevrejske zajednice u današnje društvo na način da je sadržaj jednih od ključnih novina dostupan za pretraživanje i daljnju upotrebu bilo da je riječ o edukativnim ili zabavnim motivima.

Kroz projekt „Oživljavanje jevrejske kulture na zapadnom Balkanu“ osigurano je da članovi Udruženja za podršku promociju jevrejske kulture, tradicije i turističkog potencijala „Hagada“ iz Sarajeva budu aktivni sudionici na projektu, da rade na očuvanju, promociji i zaštiti svoje kulturne baštine što predstavlja primjer inkluzivnosti kroz projekte zaštite kulturne baštine. Projekt podržava UNESCO, a dio je šire inicijative „Kultura i kreativnost za Zapadni Balkan“, koju finansira Evropska unija. Cilj projekta je podsticanje dijaloga na Zapadnom Balkanu kroz jačanje kulturnog i kreativnog sektora, s namjerom da se ostvari veći društveno-ekonomski uticaj. Projekt „Oživljavanje jevrejske kulture na zapadnom Balkanu“ provodi Mediacenatar Sarajevo u saradnji sa Udruženjem „Hagada“ iz Sarajeva i Institutom za filozofiju i društvenu teoriju iz Beograda.

Mogućnost pretraživanja sadržaja omogućava da se korisnici direktno upoznaju sa različitim aspektima jevrejskog društva iz Jevrejskog glasa. Korisnicima je, trenutno, na raspolaganju gotovo 6.000 članaka uz činjenicu da se na dnevnoj osnovi nastavlja unos i obrada sadržaja Glasa. Jevrejski glas je sad spreman za jednostavniji pristup i analizu njegovog sadržaja po prvi put u svojoj historiji.

Za više o gradnji, uslovima, ključnim ljudima u izgradnji Sefardskog hrama, sadržaj Jevrejskog glasa je jedan od pouzdanih izvora. Ideja o izgradnji Hrama je finalizovana u februaru 1923. godne. U februaru 1924. godine, otkupljeno je zemljište na kojem će biti izgrađen Hram, a malo potom raspisan je i konkurs za idejno rješenje Hrama. Prema podacima iz članka Rad odbora za gradnju Hrama, tadašnji predsjednik Jevrejske opštine Abraham Majer Altarac bio je na čelu Odbora. Pored njega u radu Odbora su učestvovali: Moric Levi, Mordehaj Atijas, Avram Levi Sadić i Cezar Sumbulović. Na raspisani konkurs za izradu projektnog rješenja izgradnje Hrama se javilo 45 arhitekata. U najužiji izbor je ušlo njih 11. Prva nagrada nije dodijeljena jer svih 11 radova su bili ujednačeni. Podijeljene su dvije druge nagrade: Rudolfu Lubyunskom (Lubinski) i Karlu Paržiku, te dvije treće Edi Miklošu Schreiner i Ivanu Konfussu. Na konkursu je pobijedio prijedlog Lubynskog. Izgradnja Hrama je završena u septembru 1930. godine.

Jevrejska opština se kreditno zadužila kako bi finansirala izgradnju Hrama. Cijena izgradnje Hrama je procijenjena između 8.282.985 i 7.707.741 tadašnjih dinara. Jedanaest godina poslije u Jevrejskom glasu iz januara 1941. godine je obavljen članak pod naslovom Razdužimo našu opštinu. Prema informacijama dostupnim u članku stoji da je „Opština do sada isplatila za gradnju Hrama, t.j. do 31. decembra 1940. svom hipotekarnom vjerovniku te Gradskoj štedionici, Ljubljanskoj kreditnoj banci i dr. oko Din: 6.315.000, a da još uvijek duguje oko Din. 6.000.000“. Tačnije, prema toj dinamici plan otplate kredita bi trajao sve do 1954. godine. Tri mjeseca poslije, u aprilu 1941. godine, u Sarajevo su ušle njemačke okupacione snage, a Hram je, na žalost, promijenio svrhu. Oni koji su odvajali sredstva za njegovu izgradnju dovedeni su na rub istrebljenja tokom Drugog svjetskog rata. 

Te 1930. godine završetak izgradnje Hrama je bio veliki događaj ne samo za Jevreje. Slikar Gabrijel Jurkić je svoje viđenje izgradnje Hrama napisao na stranicama Jevrejskog glasa. Hram u izvornom fizičkom obliku više ne postoji, ali postoje novinski članci koji detaljno opisuju gradnju Hrama. Danas se na istom mjestu nalazi Bosanski kulturni centar.

Na pitanje kako je funkcionisalo tadašnje jevrejsko društvo, sadržaj Jevrejskog glasa je kvalitetan izvor. Značajnu ulogu u povezivanju članova zajednice predstavljalo je članstvo i rad kroz niz društava. Postojalo je najmanje 10-ak društava. Danas je jedino aktivna La Benevolencija. La Humanidad, Jevrejsko ašekansko gospojinsko društvo, La Lira ili Mataja predstavljaju naslijeđe o jevrejskom građanskom životu. La Humanidad je bio posvećen brizi o siromašnim porodicama. U članku obavljenom u decembru 1938. godine (vidi: Javna zahvala) izražena je zahvalnost svima onima uz čiju su pomoć moglo opremiti (rubljem, odijelima, čarapama i cipelama) 250 siromašne školske djece. Djelovanje La Humanidada ukazuje na socijalni aspekt jevrejskog društva, te da je u tom društvu bilo i siromašnih porodica. La Lira je bila, vjerovatno, najpopularnije društvo u zajednici. Riječ je o pjevačkom društvu kao jednom od stubova kulture. Članstvo Aškenaskog gospojinskog društva činile su žene.

U posljednje tri godine postojanja Jevrejskog glasa pojavljuje se rubrika pod nazivom „Romance bosanskih Sefarda“. U rubrici je objavljivan sadržaj pjesama na ladino jeziku. S obzirom na način prikupljanja pjesama – većinu pjesma su dostavljali čitaoci – možemo govoriti i o narativnoj historiji koja je po prvi put sistematizovana na jednom mjestu. U knjizi Jevrejska štampa 1900-2011, Elijas Tauber navodi da su prikupljene i objavljene ukupno 44 pjesme. Danas je taj sadržaj u digitalnom obliku i predstavlja kvalitetan materijal za detaljnu analizu sefardskog folklora.  

Nova interpretacija baštine

Mediacentar Sarajevo i Udruženje Hagada su organizovali radionicu za šest mladih umjetnika, čiji je zadatak bio da kroz dvodnevni program pripreme svoje viđenje jevrejske kulturne baštine, uključujući sadržaje časopisa Jevrejski glas. Rezultati radionice pokazali su veliki potencijal u modernoj interpretacije baštine – ne samo za očuvanje identiteta zajednice, nego i kao dodatnu vrijednost u turističkoj ponudi. Umjetnici su se odlučili za različite motive, pa su korišteni tekstovi „Romance bosanskih Sefarda“, predstavljeni i na ladinu i na bosanskom jeziku, motivi legende o ključevima kojima su Jevreji zaključali svoje kuće prilikom izgnanstva iz Španije, simbolika cvijeta Ruta kao znaka zajednice, te prikazi istaknutih sefardskih žena kao modela očuvanja kulturnog naslijeđa i ženskog identiteta ili animacija jedne od najpoznatijih bosansko-sefardskih romansi, Ocho Kandelikas, u izvođenju Jagode Flory.

Digitalizacijom i pohranom Jevrejskog glasa omogućena je dugotrajna dostupnost za nove generacije sadržaju časopisa. Također, otvoreni pristup sadržaju novinama doprinosi inkluzivnosti i ravnopravnom učešću manjinskih zajednica u kulturnom prostoru, osiguravajući da informacije i sadržaji relevantni za identitet zajednice budu trajno sačuvani i lako pretraživi. Arhiv Infobiro, kao platforma za sistematsku dostupnost i pretraživost sadržaja, omogućava istraživačima, studentima i široj javnosti da manjinske narative uključe u savremeni historiografski i društveni diskurs. Historijska građa, kao i novinska izdanja manjina u Bosni i Hercegovini, besplatno su dostupni svim korisnicima s IP adresama u BiH kao dio zajedničke kulturne baštine zemlje, u skladu s Preporukom Evropske unije o digitalizaciji i online dostupnosti kulturnih dobara i digitalnoj zaštiti (2006/585/EC), te Zaključcima Savjeta Evropske unije o online dostupnosti kulturnih dobara i digitalnoj zaštiti (2006/C 297/01).

___